ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΟΥ ΠΡΑΞΙΚΟΠΗΜΑΤΟΣ

Το αποτυχημένο πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου 2016 οδήγησε σε ευρύτατες παρεμβάσεις στο εσωτερικό των Τουρκικών Ενόπλων Δυνάμεων (TSK), η φυσιογνωμία των οποίων αναμένεται να μεταβληθεί σε μακροπρόθεσμο χρονικό ορίζοντα με την εισαγωγή του ισλαμικού στοιχείου. Οι παρεμβάσεις αυτές υλοποιούνται με την επιβολή του «Καθεστώτος Έκτακτης Ανάγκης» που επιτρέπει την έκδοση προεδρικών διαταγμάτων βάσει του άρθρου 120 του Τουρκικού Συντάγματος και θέτουν τις TSK υπό πλήρη πολιτικό έλεγχο, απομειώνοντας ταυτόχρονα τον κίνδυνο εκδήλωσης μελλοντικών προσπαθειών ανατροπής της ισλαμικής κυβέρνησης.

Θεσμικές και οργανωτικές αλλαγές

Κεντρικός άξονας των αλλαγών του θεσμικού πλαισίου που διέπει την οργάνωση και λειτουργία των TSK ήταν η αποδυνάμωση των εξουσιών του -άλλοτε πανίσχυρου- τουρκικού Γενικού Επιτελείου. Οι σημαντικότερες παρεμβάσεις που καταγράφηκαν μέχρι σήμερα είναι:

  • Η πλήρη αποδέσμευση της Γενικής Διοίκησης Χωροφυλακής (Jandarma Genel Komutanlığı) και της Διοίκησης Ακτοφυλακής (Sahil Güvenlik Komutanlığı) από το τουρκικό Γενικό Επιτελείο με την διοικητική και επιχειρησιακή υπαγωγή τους στο Υπουργείο Εσωτερικών.
  • Η τροποποίηση της σύνθεσης του Ανωτάτου Στρατιωτικού Συμβουλίου (YAŞ) που επιφέρει απόλυτο έλεγχο επί των προαγωγών, τοποθετήσεων και αποστρατειών του στρατιωτικού προσωπικού. Στο YAŞ συμμετέχουν πλέον ως τακτικά μέλη οι Αναπληρωτές Πρωθυπουργοί και οι Υπουργοί Εξωτερικών, Εσωτερικών και Δικαιοσύνης ενώ ο Υπουργός Άμυνας αναλαμβάνει καθήκοντα γραμματέα στη θέση του Υπαρχηγού του Γενικού Επιτελείου.
  • Η υπαγωγή των Γενικών Επιτελείων Χερσαίων, Ναυτικών και Αεροπορικών Δυνάμεων στο Υπουργείο Άμυνας και η παροχή δυνατότητας στους Αρχηγούς των τριών Κλάδων να εκδίδουν διαταγές και να αναφέρονται απευθείας στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας και τον Πρωθυπουργό, χωρίς να απαιτείται προηγουμένως ενημέρωση ή έγκριση του Αρχηγού του Γενικού Επιτελείου.
  • Η αρμοδιότητα της επιλογής των νέων Αρχηγών των Γενικών Επιτελείων μεταβιβάζεται στο Υπουργείο Άμυνας, η σχετική εισήγηση υπογράφεται από τον Πρωθυπουργό και επικυρώνεται από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Η θητεία των Αρχηγών των Γενικών Επιτελείων περιορίζεται σε δύο έτη με δυνατότητα παραμονής για ένα ακόμη, εφόσον δεν έχει συμπληρωθεί το όριο ηλικίας συνταξιοδότησης (65 έτη) και εγκριθεί από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, ενώ στη θέση του Αρχηγού του Γενικού Επιτελείου δύναται να τοποθετηθεί Στρατηγός, Ναύαρχος ή Πτέραρχος, όταν παραδοσιακά τοποθετούνταν αξιωματικός προερχόμενος από τη Διοίκηση Χερσαίων Δυνάμεων.
  • Η συγκρότηση Συμβουλίου Επιθεώρησης στο Υπουργείο Άμυνας με αυξημένες αρμοδιότητες επί ζητημάτων στρατιωτικής πειθαρχίας. Σημειώνεται ότι στο πλαίσιο της προωθούμενης συνταγματικής αναθεώρησης περιορίζεται η δικαιοδοσία της στρατιωτικής δικαιοσύνης υπέρ της πολιτικής μέσω κατάργησης των στρατοδικείων (πλην των πειθαρχικών).
  • H μεταβίβαση της Στρατιωτικής Ιατρικής Ακαδημίας (GATA) και των 43 στρατιωτικών νοσοκομείων στην αρμοδιότητα του υπουργείου Υγείας και η μεταβίβαση των Στρατιωτικών Εργοστασίων της Διοίκησης Χερσαίων Δυνάμεων, των Ναυπηγείων της Διοίκησης Ναυτικών Δυνάμεων και των Κέντρων Εφοδιασμού και Συντήρησης της Διοίκησης Αεροπορικών Δυνάμεων στην αρμοδιότητα του Υπουργείου Άμυνας αντί του Γενικού Επιτελείου.
  • Η στελέχωση του Υπουργείου Άμυνας με πολιτικό προσωπικό και η παροχή δυνατότητας σε πολιτικούς υπαλλήλους να τοποθετούνται ως Στρατιωτικοί Ακόλουθοι στο εξωτερικό.
  • Η κατάργηση όλων των υφιστάμενων Ακαδημιών Πολέμου και των παραγωγικών Σχολών των υπαξιωματικών και η αντικατάστασή τους από διακλαδικό Πανεπιστήμιο Εθνικής Άμυνας που υπάγεται απ΄ευθείας στο Υπουργείο Άμυνας, το οποίο έχει τις αρμοδιότητες των προσλήψεων του διδακτικού προσωπικού, της έκδοσης των κανονισμών λειτουργίας καιτης εισήγησης τριών υποψηφίων Πρυτάνεων για το εν λόγω ίδρυμα, με την τελική επιλογή να λαμβάνεται από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Πρώτος πρύτανης του Πανεπιστημίου Εθνικής Άμυνας ανέλαβε ο ισλαμιστής καθηγητής Oθωμανικής Ιστορίας Erhan Afyoncu, ο οποίος δε γνωρίζει καμία ξένη γλώσσα.
  • Η κατάργηση των Στρατιωτικών Λυκείων, η παροχή δυνατότητας σε αποφοίτους υποχρεωτικής εκπαίδευσης να καταταγούν ως Επαγγελματίες Οπλίτες, η άρση των εμποδίων για την εισαγωγή σπουδαστών των Imam Hatip (επαγγελματικών σχολών που εκπαιδεύουν ιμάμηδες και ιεροκήρυκες) στο νεοσύστατο Πανεπιστήμιο Εθνικής Άμυνας σε συνδυασμό με το διορισμό αποστράτων αξιωματικών και υπαξιωματικών στα συμβούλια επιλογής προσωπικού μέχρι το 2020 δρομολογούν την μαζική είσοδο υποψηφίων από τα μη προνομιούχα στρώματα, που αποτελούν την εκλογική βάση των ισλαμιστών στην Τουρκία.
  • Η άρση απαγόρευσης της ισλαμικής μαντίλας για γυναίκες αξιωματικούς, υπαξιωματικούς και δοκίμους.

Αξιοσημείωτο γεγονός προ του πραξικοπήματος αποτελεί η εξώθηση σε παραίτηση του Διευθύνοντος Συμβούλου του Μετοχικού Ταμείου Ενόπλων Δυνάμεων (ΟΥΑΚ) μετά από 16 χρόνια ευδόκιμης υπηρεσίας και η αντικατάστασή του από στέλεχος του κυβερνώντος κόμματος. O επενδυτικός βραχίονας του ΟΥΑΚ συνιστά μέρος του τουρκικού οικονομικού κατεστημένου που ελέγχει σήμερα, άμεσα ή έμμεσα, 90 εταιρείες με 28.500 εργαζομένους στην Τουρκία και το εξωτερικό, εκτιμώμενης αξίας $20 δισ. με εξαγωγές ύψους $3,3 δισ. το 2015, ποσό που αντιστοιχεί στο 2,3% των συνολικών εξαγωγών της τουρκικής οικονομίας.

Η πολιτικοποίηση του Ανωτάτου Στρατιωτικού Συμβουλίου -που πλέον συνεδριάζει στο Προεδρικό Μέγαρο αντί του Γενικού Επιτελείου- επιτρέπει την ταχύτερη ανέλιξη αξιωματικών φιλικά προσκείμενων προς την ισλαμική κυβέρνηση,
Η πολιτικοποίηση του Ανωτάτου Στρατιωτικού Συμβουλίου -που πλέον συνεδριάζει στο Προεδρικό Μέγαρο αντί του Γενικού Επιτελείου- επιτρέπει την ταχύτερη ανέλιξη αξιωματικών φιλικά προσκείμενων προς την ισλαμική κυβέρνηση.

Η τουρκική κυβέρνηση προσανατολίζεται στην μεταφορά του Υπουργείου Άμυνας σε άλλο συγκρότημα κτιρίων από εκείνο του Γενικού Επιτελείου ενώ προχώρησε ήδη στην απομάκρυνση από τα αστικά κέντρα της Άγκυρας και της Κωνσταντινούπολης όλων των στρατιωτικών Μονάδων και Σχηματισμών που είχαν ενεργό ρόλο στο πραξικόπημα, πρωτίστως ως προληπτικό μέτρο. Συγκεκριμένα:

  • Το Κέντρο Εκπαίδευσης Τεθωρακισμένων με έδρα το Etimesgut της Άγκυρας μεταστάθμευσε στο Burdur. Από το στρατιωτικό υλικό, 66 άρματα μάχης και 43 τεθωρακισμένα οχήματα μεταφέρθηκαν στο Burdur ενώ 62 άρματα μάχης και 37 τεθωρακισμένα οχήματα αναπτύχθηκαν στο Şereflikoçhisar.
  • Η 28η Μηχανοκίνητη Ταξιαρχία Πεζικού με έδρα το Mamak της Άγκυρας μεταστάθμευσε στο Çankırı, μαζί με 40 άρματα μάχης, 110 τεθωρακισμένα οχήματα και 6 αυτοκινούμενα πυροβόλα.
  • Η 2η Τεθωρακισμένη Ταξιαρχία με έδρα το Maltepe της Κωνσταντινούπολης παρέδωσε 80 άρματα μάχης και 169 τεθωρακισμένα οχήματα στην 5η Τεθωρακισμένη Ταξιαρχία στο Gaziantep ενώ 14 αυτοκινούμενα πυροβόλα μεταφέρθηκαν στη Γερμανίκεια (Kahramanmaraş).
  • Η 66η Μηχανοκίνητη Ταξιαρχία Πεζικού με έδρα το Bağcılar της Κωνσταντινούπολης παρέδωσε 40 άρματα μάχης Leopard-2A4 στην 8η Μηχανοκίνητη Ταξιαρχία Πεζικού στη Ραιδεστό (Tekirdağ) ενώ 158 τεθωρακισμένα οχήματα και 15 αυτοκινούμενα πυροβόλα μεταφέρθηκαν στο Ulaş της Σεβάστειας (Sivas).
  • Η 4η Κύρια Αεροπορική  Βάση στο Akinci της Άγκυρας μετέπεσε σε Δευτερεύουσα Αεροπορική Βάση και μετονομάστηκε σε Mürted ενώ οι οργανικές της Μοίρες (141, 142 και 143) ανέστειλαν την λειτουργία τους και παρέδωσαν τα αεροσκάφη τους σε άλλες. Παράλληλα, ανεστάλη η λειτουργία της 171 Μοίρας της 7ης Κύριας Αεροπορικής Βάσης στη Μαλάτεια και τα εναπομείναντα αεροσκάφη F-4E συγκεντρώθηκαν στην 111 Μοίρα στην 1η Αεροπορική Βάση στο Δορύλαιο (Eskisehir).
  • Επισπεύδεται η κατασκευή νέου αεροδρομίου και εγκαταστάσεων στην Σπάρτη (Isparta) όπου θα μετασταθμεύσει η Διοίκηση Αεροπορίας Στρατού, το 1ο Σύνταγμα Αεροπορίας Στρατού και η Σχολή Αεροπορίας Στρατού από το αεροδρόμιο Güvercinlik της Άγκυρας.

Στις προθέσεις της τουρκικής κυβέρνησης συγκαταλέγονται η μεταφορά της έδρας του 3ου Σώματος Στρατού, η απομάκρυνση του 47ου Μηχανοποιημένου Συντάγματος Πεζικού από το Στρατόπεδο Metris και η απελευθέρωση των χώρων του Κέντρου Εκπαίδευσης Πεζικού στην Tuzla και της Διοίκησης Ναυτικής Εκπαίδευσης στο Σκουτάρι.

1
Γράφημα του κρατικού πρακτορείου Anadolu με τις σημαντικότερες μετασταθμεύσεις Μονάδων και Σχηματισμών μετά το πραξικόπημα.

Εκκαθαρίσεις προσωπικού

Οι μαζικές εκκαθαρίσεις προσωπικού και ιδιαίτερα η απόταξη του 46% των ανωτάτων αξιωματικών (βαθμού Ταξιάρχου έως Αντιστρατήγου) όλων των Κλάδων αποψίλωσε τις Τουρκικές Ένοπλες Δυνάμεις από έμπειρα στελέχη που είχαν αναλάβει σημαντικά επιτελικά και επιχειρησιακά καθήκοντα. Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία Φεβρουαρίου 2017, το αποτυχημένο πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου οδήγησε στην απομάκρυνση 6.511 στελεχών από όλα τα κλιμάκια διοίκησης και 16.409 σπουδαστών και δοκίμων των στρατιωτικών σχολείων και σχολών όλων των Κλάδων ως ακολούθως:

Αριθμός Αποταχθέντων
Ανώτατοι Αξιωματικοί 150
Αξιωματικοί 3.724
Μόνιμοι Υπαξιωματικοί 1.633
Επαγγελματίες/Συμβασιούχοι Οπλίτες 849
Πολιτικοί Υπάλληλοι 155
Μαθητές Στρατιωτικών Λυκείων 4.090
Σπουδαστές Σχολών Υπαξιωματικών 6.140
Δόκιμοι Σχολών Αξιωματικών 6.179

Ακολούθησαν τον Απρίλιο του 2017 νέες εκκαθαρίσεις από τον τουρκικό κρατικό μηχανισμό, με συνολικά 1.066 απολύσεις στελεχών των Τουρκικών Ενόπλων Δυνάμεων (478 από τον Τουρκικό Στρατό, 141 από το Τουρκικό Ναυτικό και 447 από την Τουρκική Αεροπορία). Στις 28 Μαΐου 2017, ο υπουργός Άμυνας της Τουρκίας ανακοίνωσε ότι ο αριθμός των αποταχθέντων μονίμων στελεχών ξεπέρασε τους 7.800.

Ιδιαίτερα προβληματική θεωρείται η κατάσταση στην Τουρκική Αεροπορία (THK) σε σχέση με τους υπόλοιπους Κλάδους. H μαζική αποπομπή 551 έμπειρων Ιπταμένων και ιδιαίτερα των χειριστών μαχητικών αεροσκαφών είχε ως αποτέλεσμα την μείωση της αναλογίας χειριστών-αεροσκαφών από 2:1 σε 0,5:1, όταν το ΝΑΤΟ προβλέπει ως αποδεκτή αναλογία όχι χαμηλότερη του 1,25:1. Η έλλειψη εκπαιδευμένων χειριστών θα ήταν ακόμη πιο κραυγαλέα εάν δεν συνέπιπτε με το ιστορικό χαμηλό που σημειώνει αυτή την περίοδο η οροφή των τουρκικών μαχητικών αεροσκαφών και αποτυπώθηκε τόσο στις αεροπορικές επιχειρήσεις στην Συρία και το Ιράκ όσο και στο Αιγαίο όπου η τουρκική παραβατικότητα περιορίστηκε ποιοτικά αλλά αναβαθμίστηκε ποιοτικά.

Νομοθετική Πράξη Αποταχθέντες Ιπτάμενοι
Προεδρικό Διάταγμα 668 (27/07/2016) 284
Προεδρικό Διάταγμα 670 (17/08/2016) 8
Προεδρικό Διάταγμα 675 (29/10/2016 9
Προεδρικό Διάταγμα 677 (22/11/2016) 90
Προεδρικό Διάταγμα 679 (06/01/2017) 32
Υπουργικές Αποφάσεις Σεπ-Οκτ 2016 128
Προεδρικό Διάταγμα 689 (29/04/2017) 103

Η τουρκική κυβέρνηση διπλασίασε τις αποδοχές του ιπτάμενου προσωπικού και ξεκίνησε εκστρατεία για την επαναπρόσληψη παραιτηθέντων χειριστών με πενιχρά ωστόσο αποτελέσματα καθώς μόλις 36 Ιπτάμενοι εγκατέλειψαν τις θέσεις τους στην πολιτική αεροπορία και επανεντάχθηκαν στην ΤΗΚ (12 στις 9 Νοεμβρίου 2016 και 24 στις 18 Μαΐου 2017). Το πλήγμα θεωρείται βαρύ καθώς είχε προηγηθεί το 2012 η μείωση του υποχρεωτικού χρόνου παραμονής στο στράτευμα από τα 15 στα 10 έτη που οδήγησε σε αύξηση των αποχωρήσεων έμπειρων χειριστών κατά 50% σε σχέση με τα προηγούμενα χρόνια (2010: 103, 2011: 100, 2012: 106, 2013: 153). Δεδομένου ότι ο μέσος όρος αποχωρήσεων ετησίως ισούται με εκείνο των νέων Ιπταμένων που εκπαιδεύει η ΤΗΚ (περί τους 100), η κατάσταση δεν αναμένεται να εξομαλυνθεί πριν την παρέλευση πενταετίας.

ds
Συλληφθέντες αξιωματικοί της ΤΗΚ για το πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου 2016.

Aρρυθμία στην λειτουργία των διαύλων της στρατιωτικής διπλωματίας και της συλλογής πληροφοριών έχει προκαλέσει η μαζική καρατόμηση στελεχών που υπηρετούσαν στο εξωτερικό. Υπό εκκαθάριση βρίσκονται 232 από τους 400 αξιωματικούς και υπαξιωματικούς που υπηρετούσαν σε δομές της Ατλαντικής Συμμαχίας, εκ των οποίων 84 στο Βέλγιο, 45 στη Γερμανία, 28 στις ΗΠΑ, 28 στην Ιταλία, 17 στην Ολλανδία, 13 στο Ηνωμένο Βασίλειο, 10 στην Ισπανία, 4 στη Νορβηγία και 3 στην Αυστρία. Σε αυτούς προστίθενται 165 Ακολούθοι Άμυνας (ΑΚΑΜ) από τους συνολικά 264 που υπηρετούν στις ανά τον κόσμο πρεσβείες της Τουρκίας και λοιπές στρατιωτικές αντιπροσωπείες. Η καρατόμηση 397 από τους 664 συνολικά αξιωματικούς και υπαξιωματικούς που υπηρετούσαν σε κρίσιμες θέσεις του εξωτερικού και θεωρούνται στελέχη με φιλοδυτικό προσανατολισμό και εμπειρία σε ζητήματα ΝΑΤΟ αποτελεί αντικείμενο σοβαρού προβληματισμού διεθνώς. Η δυσχέρεια στην επικοινωνία και συνεργασία της Τουρκίας με το ΝΑΤΟ αναμένεται να οξυνθεί ιδιαίτερα στην περίπτωση που επιλεγούν στελέχη με ακραίες εθνικιστικές ή ισλαμικές αντιλήψεις για την πλήρωση θέσεων στο εξωτερικό.

Η καταρράκωση του ηθικού και η διάχυτη καχυποψία μεταξύ των στελεχών αποτελούν αναπόφευκτες παρενέργειες του αποτυχημένου πραξικοπήματος ενώ πλήγμα υπέστη και το κύρος των Τουρκικών Ενόπλων Δυνάμεων στο εσωτερικό, του θεσμού που απολάμβανε μέχρι πρότινος την εμπιστοσύνη της πλειοψηφίας της τουρκικής κοινωνίας. Σύμφωνα με την ετήσια έρευνα του Πανεπιστημίου Kadir Has, ο δείκτης εμπιστοσύνης των Τούρκων πολιτών προς τις Ένοπλες Δυνάμεις μειώθηκε από 62,4% στο 47,4% μετά το πραξικόπημα.

SONY DSC
Οι καρατομηθέντες Τούρκοι αξιωματικοί που υπηρετούσαν στο Ανώτατο Στρατηγείο Συμμαχικών Δυνάμεων Ευρώπης (SHAPE) του ΝΑΤΟ στη Μονς του Βελγίου.

Φωτογραφία εξωφύλλου © Gokhan Tan/Getty Images

Τελευταία ενημέρωση: 13/06/2017

Advertisements